Melek Hanım (Kontes Nouriye)

Kontes Nuriye (Nuriye Hanım)

Osmanlı’dan Avrupa’ya Uzanan Bir Hayat: Sürgün, Temsil ve Kültürel Aracılık

Kontes Nuriye, geç Osmanlı döneminde yaşamış, Osmanlı elitine mensup, çok dilli ve çok kültürlü bir kadın entelektüeldir. Avrupa’da Comtesse Nouriye adıyla tanınan Nuriye Hanım, özellikle sürgün, kadın temsili, ve Osmanlı–Avrupa ilişkileri bağlamında dikkat çeken bir figürdür. Hayatı, Osmanlı kadınlarının kapalı alanlardan Avrupa’nın kamusal ve entelektüel sahnesine uzanan kırılmalı geçişlerini görünür kılar.

Kökeni ve Eğitimi

Nuriye Hanım, Osmanlı Devleti’nin hariciye teşkilatında görev yapmış, dönemin tanınmış diplomatlarından Mehmet Nuri Bey’in kızıdır. Babası, II. Abdülhamid döneminde Osmanlı diplomasisinin seçkin isimlerinden biri olarak hem İstanbul’da hem de uluslararası çevrelerde saygınlık kazanmıştır. Ailesi aynı zamanda Fransız kökenli bir geçmişe sahiptir; baba soyunda, Osmanlı hizmetine girerek Müslüman olan Chateauneuf Markizi (Reşat Bey) yer alır.

Nuriye Hanım ve kardeşleri, yabancı mürebbiyeler ve öğretmenler eşliğinde yetişmiş; küçük yaşlardan itibaren Fransızca ve İngilizceyi ileri düzeyde, ayrıca Batı kültürünü yakından tanıyacak şekilde eğitim almışlardır. Dönemin Osmanlı kadınlarının büyük çoğunluğundan farklı olarak, entelektüel birikimi, dil yetkinliği ve temsil gücü yüksek bir çevrede yetişmiştir.

Kadınlık Deneyimi ve “Kafes” Hayatı

Nuriye Hanım’ın gençliği, Osmanlı elit kadınlarının yaşadığı kafes/harem hayatının sınırlılıkları içinde geçmiştir. Kadınların kamusal hayattan yalıtılması, evlilik ve yaşam kararlarının erkekler tarafından belirlenmesi, onun kuşağının ortak deneyimidir. Bu kapalı yaşam biçimi, Nuriye Hanım ve ablası Zinnur Hanım’da derin bir huzursuzluk ve çıkış arzusuna yol açar.

Pierre Loti ve Les Désenchantées

Nuriye Hanım, ablası Zinnur Hanım ile birlikte, Osmanlı kadınlarının yaşadığı baskıları Avrupa kamuoyuna duyurabilmek amacıyla Fransız yazar Pierre Loti ile temas kurar. Bu temaslar, Loti’nin ünlü romanı Les Désenchantées (Mutsuz Kadınlar) için ilham kaynağı olur.

Romanda Nuriye Hanım, “Melek” karakteriyle temsil edilir. Her ne kadar roman kurmaca bir çerçeve sunsa da, anlatının merkezinde Nuriye ve Zinnur Hanım’ın gerçek deneyimleri yer alır. Nuriye Hanım, ilerleyen yıllarda romanla ilişkilendirilen bazı görsel ve anlatıların Pierre Loti tarafından bilinçli olarak kurgulandığını özellikle vurgulamıştır.

Kaçış ve Sürgün (1906)

1906 yılında Nuriye Hanım ve ablası Zinnur Hanım, sahte pasaportlarla İstanbul’dan Paris’e kaçarlar. Bu kaçış, hem Osmanlı başkentinde hem de Paris’te büyük yankı uyandırır; Avrupa basınında “haremden kaçan kadınlar” başlıklarıyla uzun süre gündemde kalır.

Bu olay, Osmanlı yönetiminde ciddi bir krize yol açar. Babaları Mehmet Nuri Bey, kızlarının bu kaçışı nedeniyle yoğun bir baskı ve üzüntü yaşar ve kısa süre sonra teessüründen hayatını kaybeder. Böylece Nuriye Hanım’ın sürgün deneyimi, aynı zamanda derin bir ailevi kopuş ve kayıp anlamına gelir.

Evlilik, Konteslik ve Paris Hayatı

Paris’te Nuriye Hanım, Polonya’dan Fransa’ya sığınmış zengin bir Polonyalı kont ile evlenir ve bu evlilikle “Kontes” unvanını alır. Uzun yıllar Paris’te yaşayan Nuriye Hanım, burada yalnızca bir sürgün değil, aynı zamanda kültürel bir aracı hâline gelir.

Paris’in entelektüel çevrelerinde tanınır; Auguste Rodin, Sarah Bernhardt, Claude Farrère gibi dönemin önemli sanatçı ve yazarlarıyla dostluk kurar. I. Dünya Savaşı ve mütareke yıllarında Paris’te düzenlenen kültürel toplantılarda Türk edebiyatı ve tarihi üzerine konferanslar verir. Bu konuşmalar, Fransız basınında ilgiyle karşılanır ve Osmanlı kültürünün Avrupa’daki temsiline katkı sağlar.

Aile Hayatı

Nuriye Hanım’ın iki oğlu ve iki kızı olur. Ablası Zinnur Hanım’ın Paris’te doğan kızını da evlat edinerek toplamda beş çocuğun bakımını üstlenir. Çocuklarının tamamı Batı kültürü içinde yetişmiş, Türkçe bilmeyen bir kuşağa mensuptur.

Çocuklarından biri Paris’te tanınmış bir doktor, diğeri Paris Radyosu’nda görev yapan ve ödüller kazanan bir müzisyen olur. Kızlarından biri Rothschild ailesine gelin giderken, diğeri İngiliz ya da Kanadalı bir ressamla evlenir.

Son Yılları ve Mirası

Nuriye Hanım, hayatının son yıllarını Paris’te geçirir; ileri yaşlarında bir huzurevinde yaşamını sürdürür. 80’li yaşlarının üzerinde, canlı zekâsını, espri yeteneğini ve anlatma arzusunu koruyarak hayatını tamamlar.

Kontes Nuriye, Osmanlı kadınlarının yalnızca edilgen figürler olmadığını; aynı zamanda temsil eden, anlatan ve kültürler arasında köprü kuran özneler olduklarını gösteren önemli bir tarihsel figürdür. Hayatı, Osmanlı’dan Avrupa’ya uzanan kadın sürgünlerinin, edebiyat ve kültür aracılığıyla nasıl dönüştürücü bir güce sahip olabildiğini gözler önüne serer.