Zeynep Hanım ( Hadice Zennur )

Zeynep Hanım (Hadice Zennur) (yaklaşık 1880–1923)

Haremden Avrupa’ya: Kaçış, Sürgün ve Kadın Özgürlüğü Arayışı

Zeynep Hanım (asıl adıyla Hadice Zennur), Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde yaşamış, hayatı boyunca özgürlük, eğitim ve kadınların kamusal varlığı için mücadele etmiş öncü figürlerden biridir. Yaşamına dair ayrıntılı bilgiler sınırlı olmakla birlikte, kız kardeşi Nuriye Hanım’ın The Strand Magazine’de yayımlanan makalesi, Zeynep Hanım’ın ailesi, kökenleri ve Avrupa’ya kaçış hikâyesi hakkında önemli ipuçları sunar.

Aile Kökeni ve Levanten Kimlik

Zeynep Hanım’ın dedesi, Faubourg Saint-Germain kökenli aristokrat bir aileye mensup olan Marquis de Blosset de Châteauneuf’tür. Gelenek gereği askerî kariyere yönelen dedesi, bu vesileyle Osmanlı topraklarına gelmiş; burada bir Çerkes kadına—Zeynep Hanım’ın anneannesine—âşık olmuştur. Bu evlilik uğruna unvanını, dinini ve milliyetini terk ederek Müslüman olmuş, Reşid Bey adını almıştır. Hakkında çok eşlilik arzusuyla bu dönüşümü gerçekleştirdiğine dair söylentiler olsa da, yeni hayatını içtenlikle benimsemiş; Osmanlı toplumunda saygı görmüş ve dolaylı biçimde modernleşme hareketlerine katkıda bulunmuştur.

Babası Noury Bey, dedesinin en büyük oğludur ve diplomatik bir kariyer izleyerek Sultan II. Abdülhamid’in Hariciye Nazırı (Dışişleri Bakanı) konumuna kadar yükselmiştir.. Zeynep Hanım ve kız kardeşi, ayrıcalıklı ama kapalı bir hayat sürmüşlerdir. Avrupa ve Doğu dillerinde, müzik, sanat ve edebiyat alanlarında son derece nitelikli bir eğitimle yetiştirilmiştir.

Eğitim, Sanat ve Kadın Bilinci

Zeynep Hanım yetenekli bir müzisyen olarak Alman Kayzeri’nin İstanbul ziyareti için bir marş bestelemiş ve bizzat Kayzer’in takdirini kazanmıştır. Ancak bu bireysel başarılar, iki kız kardeşin içindeki huzursuzluğu dindirmemiştir. Avrupa kadınlarının görece özgürlüğüne duydukları özlem giderek büyümüş; özellikle Zeynep Hanım’ın geleneksel Doğu usullerine göre evlendirilmesi, bu adaletsizlik duygusunu keskinleştirmiştir. Bu olay, Zeynep ve Nuriye Hanım için bir dönüm noktası olmuş; Türk kadınlarının özgürleşmesi artık onlar için yalnızca bir fikir değil, neredeyse bir inanç hâline gelmiştir. Ev toplantıları düzenlemiş, yoğun okumalar yapmış, farkındalık yaratmaya çalışmışlardır. Ne var ki II. Abdülhamid döneminin baskıcı atmosferinde bu çabalar hızla sınırlandırılmıştır. Sultana yönelik bir suikast girişiminin ardından ilan edilen yas ve sıkı denetimler, müzik gibi en masum özel faaliyetleri dahi yasaklamış; kardeşlerin hareket alanı iyice daralmıştır. Bunun üzerine, davalarını dünyaya duyurabilecek bir figür arayışına girmiş ve Pierre Loti ile temas kurarak ondan destek beklemişlerdir.

Avrupa’ya Kaçış

Sonunda, özgürlük umuduyla son derece riskli bir kaçış planı hazırlanmıştır. Büyük bedeller ödenerek sahte pasaportlar temin edilmiş; akraba ziyareti bahanesiyle, gizlenerek İstanbul’dan ayrılmışlardır.

Bedeli Ağır Bir Özgürlük

Bu kaçışın bedeli son derece ağır olmuştur. Osmanlı topraklarında itibarsızlaştırılmış, bir skandalın merkezine yerleştirilmişlerdir. Annesi bu utanca dayanamayıp hayatını kaybetmiş; babaları da kısa süre sonra hayatını kaybetmiştir.

Dönüş, Hastalık ve Ölüm

Zeynep Hanım 1912 yılında İstanbul’a dönmüş, ilerleyen yıllarda 1923–1925 arasında Adapazarı’nda hemşirelik yapmıştır. Bu dönemde verem hastasıdır. Zeynep Hanım esrarengiz bir şekilde ölmüştür. Aile anlatılarında bu ölümün bir intihar olabileceğine dair güçlü bir ima vardır:

“Zenan ise esrarengiz bir surette öldü. Belki de bunu kendi istemiştir.”