Emine Melek Hanım ( Kıbrıslı Mehmet Paşa'nın Eşi)

Melek Hanım (1814–1873)

Levantine Bir Osmanlı Kadınının Hayatı, Sürgünü ve Yazısı

1814 yılında İstanbul’da doğan Melek Hanım, Levanten kökenleriyle 19. yüzyıl Osmanlı toplumunun çokkültürlü yapısını temsil eden çarpıcı bir figürdür. Asıl adı Marie Dejean olan Melek Hanım, Yunan asıllı annesi Constance ile Fransız babası Charles Dejean’ın kızıdır. Anne tarafından büyükannesi Sakız Adası kökenli, büyükbabası ise Ermenidir. Bu çok katmanlı soy geçmişi, onun hem kültürel hem de toplumsal konumunu belirleyen temel unsurlardan biri olmuştur.

Evlilikler ve Aile Hayatı

Henüz on beş yaşındayken, kendisinden yirmi yaş büyük olan Dr. Julius Michael Millingen ile kaçarak evlenmiştir. Millingen, Lord Byron’ın doktorluğunu yapmış ve Osmanlı sarayında beş padişaha ve valide sultana hizmet etmiş tanınmış bir hekimdir (Schick, 2005: vi; Davis, 1986: 43). Bu evlilikten üç çocukları olmuştur: James Millingen (bebekken ölmüştür), Evelyn Millingen ve Frederic Millingen (Schick, 2005: vii). Melek Hanım anılarında, evliliğin ilk yıllarında mutluluk yaşadığını, ancak ilişkinin kısa sürede derin bir yıkıma dönüştüğünü açıkça ifade eder.

Bu evliliği geride bırakarak Fransa’ya döndükten sonra, Osmanlı elçiliğinde askerî ataşe olarak görev yapan Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa ile tanışmıştır. Bu birliktelikten Aişe Sıdıka, Muharrem (bebekken ölmüştür) ve Mustafa Djehad dünyaya gelmiştir. Mehmed Emin Paşa ilerleyen yıllarda sadrazamlık makamına yükselmiştir. Bu evlilik, Melek Hanım’ın Osmanlı elit çevrelerine dâhil olmasını sağlamış; aynı zamanda onun hayat boyu sürecek seyahat tutkusunu pekiştirmiştir.

Seyahatler ve Hareketlilik

Melek Hanım; Akka, Kudüs, Mısır, Belgrad ve Yunan adaları gibi pek çok bölgeyi dolaşmış; ayrıca Dürzi ve Bedevi topluluklarını da ziyaret etmiştir. Bu geziler, onun gözlem gücünü ve kültürlerarası bakışını derinleştirmiş; ileride kaleme alacağı anlatılara zemin hazırlamıştır.

Ayrılık, Kriz ve Sürgün

Mehmed Emin Paşa’nın Londra’ya diplomatik bir göreve atanmasının ardından Melek Hanım, Müslüman bir kadın olduğu gerekçesiyle gayrimüslim bir ülkeye seyahat etmesine izin verilmediğinden, eşine katılamamıştır. Bu zorunlu ayrılık sırasında hayatını altüst eden olaylar yaşanmıştır. Oğlu Djehad ağır bir hastalığa yakalanmış; Melek Hanım, evliliğini kurtarma umuduyla bir çocuğu kendi çocuğu gibi göstermeye yönelik umutsuz bir girişimde bulunmuştur. Ancak bu plan başarısız olmuş; olayda yer alan kâhyası Fatma ile hizmetkârı Beşir arasındaki gerilim Beşir’in öldürülmesiyle sonuçlanmıştır.

Bu cinayetten sorumlu tutulan Melek Hanım hapsedilmiş, ardından Konya’ya sürgün edilmiştir.

Dilekçeler, Direniş ve Yeniden Tutuklanma

Konya’daki sürgün yılları boyunca Melek Hanım umudunu yitirmemiş; Osmanlı makamlarına dilekçe üstüne dilekçe göndermiştir. Bu dilekçelerden biri günümüze ulaşmıştır ve onun hukuk, mülkiyet ve adalet taleplerini açıkça ortaya koyar. Yanıt alamayınca kaçmış ve İstanbul’a dönerek eşinin siyasi rakiplerinden destek aramıştır. Kısa süreliğine servetini geri almasını sağlayan bir mahkeme kararı elde etse de, siyasi dengelerin değişmesiyle bu karar iptal edilmiş ve Melek Hanım bu kez “saygısızlık” suçlamasıyla ikinci kez hapse atılmıştır. Bu suçlama, esasen onun direnişini bastırmak ve mülkiyet taleplerini susturmak amacıyla kullanılmıştır.

Kaçış ve Avrupa’ya Yöneliş

Bu dönemde Melek Hanım, eşinin yeni eşi Feride Hanım’ın, kızı Aişe’ye kötü davrandığını ve onu kendi önceki evliliğinden olan oğluyla evlenmeye zorladığını öğrenmiştir. Aişe kaçarak annesine sığınmış; anne ve kız, Osmanlı coğrafyasında kendileri için güvenli bir alan kalmadığını fark ederek Avrupa’ya kaçmaya karar vermiştir. Bu kaçış, Melek Hanım’ın hem fiziksel hem de yazınsal sürgününün başlangıcı olmuştur.

Ölüm

Melek Hanım’ın yaşamı 1873 yılında intiharla sona ermiştir.

Ardında, Osmanlı kadınlarının hareketliliğini, mülkiyet mücadelesini, hukuki direnişini ve sürgün deneyimini görünür kılan son derece çarpıcı bir hayat anlatısı bırakmıştır.